Skip to main content
06-09-2019

Κλασικοί συγγραφείς: Ανδρέας Καρκαβίτσας

Έγραψε ανάμεσα σε δυο κόσμους, έγραψε για δυο κόσμους: αυτόν της καρδιάς του και αυτόν που έζησε

Πελοποννήσιος, σπουδαγμένος και αναμεταδότης του ελληνικού λαογραφικού στοιχείου στη λογοτεχνία. Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας είχε το χάρισμα να εξωραΐζει ό,τι διαβάζει και ό,τι βλέπει με τα ίδια του τα μάτια. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι τα έργα του επανεκδίδονται σε τακτική διάρκεια. Χαρακτήρας με έντονο το λαογραφικό ενδιαφέρον, ασχολήθηκε με τη συλλογή παραδοσιακών στοιχείων που παρουσίασε, μπολιάζοντάς τα στα διηγήματά του, στα βιβλία του.

Στα έργα του διαφαίνεται η γνώση του για τις τοπικές παραδόσεις και η χρήση τους πάνω στην κατασκευή του συγγραφικού του έργου. Προλήψεις, γραφικοί χαρακτήρες της ελληνικής επαρχίας, η φύση και ο κύκλος της μέσα από τα έθιμα. Ο Καρκαβίτσας ζει στο μεταίχμιο μιας εποχής που θα φέρει αλλεπάλληλες αλλαγές στην ελληνική κοινωνία. Η πολιτική κατάσταση είναι ρευστή, η χώρα ακόμα δεν έχει τη σημερινή της μορφή. Η παλιά Ελλάδα από τη μια και η νέα Ελλάδα από την άλλη που έχει ανάγκη να προχωρήσει, για να καταφέρει να επιβιώσει, συνδυάζοντας τις παραδόσεις με τη γνώση και την πραγματικότητα. Ρεαλισμός χωρίς να χάνεται η ψυχή.

Ο Αλέξης Ζήρας σημειώνει για τον Ανδρέα Καρκαβίτσα ότι «άσκησε με έμμεσο τρόπο δριμύτατη κριτική στα ήθη και στις νοοτροπίες των ανθρώπων της υπαίθρου: στη βαναυσότητα απέναντι στις γυναίκες, στην έλλειψη αξιών, στην απανθρωπιά, στον μέχρι εξοντώσεως του αντιπάλου αγώνα της επιβίωσης, φαινόμενα που πίστευε ότι γίνονται πιο αντιληπτά κοντά στο φυσικό περιβάλλον, καθώς εκεί οι νόμοι των ενστίκτων μάχονται και εκτοπίζουν τους κοινωνικούς κανόνες, αλλά και λυγίζουν τη θέληση των προσώπων».

Ηθογράφος με σπουδαία την περιγραφική του δύναμη, κύριος εκπρόσωπος του νατουραλισμού, θεμελιωτής της ελληνικής πεζογραφίας. «Ουμανιστής και κοντά στον άνθρωπο του λαού». Παρουσίασε τις προσωπικότητες της ελληνικής επικράτειας όπως πραγματικά τις έβλεπε, όπως αυτές ήθελαν να διακρίνονται. Όλα τα είδη γραπτού λόγου πέρασαν από τα χέρια του. Διηγήματα και νουβέλες για αρχή, αλλά και ταξιδιωτικά και ιστορικά, μελέτες, ποίηση, χρονογραφήματα, ακόμα και σχολικά αναγνώσματα.

Έγραψε ανάμεσα σε δυο κόσμους, έγραψε για δυο κόσμους: αυτόν της καρδιάς του και αυτόν που έζησε.

12/3/1865. Γεννήθηκε στα Λεχαινά Ηλείας σε πολύτεκνη οικογένεια (αρχικά 11, επέζησαν τα 8).

1882. Αποφοίτησε από το Γυμνάσιο Πάτρας. Στην ίδια πόλη γνωρίζει και συνδέεται φιλικά με τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, επτανήσιο ποιητή και πολιτικό.

1883. Γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, θεωρώντας το επάγγελμα αυτό προσοδοφόρο. Επιθυμεί με αυτόν τον τρόπο να επισημοποιήσει τον νεανικό του έρωτα στη γενέτειρα.

1885. Ξεκίνησε η λογοτεχνική του εξωστρέφεια. Συνεργάζεται με έντυπα της εποχής και δημοσιεύει διηγήματα, άρθρα άποψης, νουβέλες και ταξιδιωτικά. Γνωρίζει τον Κωστή Παλαμά και τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και μπαίνει στους λογοτεχνικούς κύκλους της εποχής.

1886. Στα Λεχαινά αρρωσταίνει από πνευμονία και ελονοσία. Επιζεί, αλλά η υγεία του θα είναι, από εδώ και πέρα, ιδιαιτέρως εύθραυστη.

1888. Είναι πτυχιούχος της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την ίδια χρονιά, όμως, μαθαίνει πως ο νεανικός του έρωτας δεν μπορούσε να περιμένει την επαγγελματική του αποκατάσταση. Η αγαπημένη του Γιούλη παντρεύτηκε άλλον. Ο ίδιος θα μείνει εργένης ως το τέλος της ζωής του.

1889 - 1891. Η πρόσληψή του στην «Εφημερίδα» ως αρθρογράφος, και μάλιστα καλοπληρωμένο για τα δεδομένα της εποχής, είναι ένα σημαντικό γεγονός. Η στρατιωτική αναβολή λήγει και η υπηρέτηση είναι εδώ. Μετά την Αθήνα περιοδεύει στην ελληνική επαρχία. Λάρισα, Μεσολόγγι, Κράβαρα. Με το τέλος της θητείας του περιοδεύει στην Πελοπόννησο και γράφει συγκλονιστικά άρθρα για της φυλακές Ναυπλίου και το σωφρονιστικό σύστημα της Ελλάδας.

1891-1893. Διορίστηκε γιατρός σε ατμόπλοιο και μέσα από τα ταξίδια αυτά συλλέγει υλικό για την επόμενη μεγάλη του επιτυχία, τα «Λόγια της πλώρης», καθώς και για τα ταξιδιωτικά του ημερολόγια.

1892. Κυκλοφόρησε η συλλογή διηγημάτων του με τίτλο «Διηγήματα» στην καθαρεύουσα.

1896. Κατατάχτηκε ως μόνιμος στρατιωτικός γιατρός. Ακολουθεί τα ελληνικά στρατεύματα στην Κρήτη και τη Θεσσαλία. Την ίδια χρονιά, το πιθανότερο, εκδίδει τη νουβέλα «Η Λυγερή» στην καθαρεύουσα. Ένα έργο πέρα από τις συνήθεις πατριωτικές του εξάρσεις χάρη στο κίνημα του νατουραλισμού από το οποίο επηρεάστηκε. Έρωτας και ανατομία της αγροτικής ζωής και των κοινωνικών ταγών της εποχής κάτω, αυτήν τη φορά, από μια ρεαλιστική οπτική.

1897. Ήρθε η ώρα της δημοτικής γλώσσας. Ο Ανδρέας Καρκαβίτσας ασπάζεται τις ιδέες του Ψυχάρη και από τότε και μετά ασχολείται με την επιβολή της δημοτικής γλώσσας.  Για την καθαρεύουσα γράφει: «Της ρίχνεις χρυσάφι και σου βγάζει κάρβουνο· της ρίχνεις φωτιά και σου βγάζει στάχτη· της ρίχνεις αίμα και σου βγάζει λαχανόζουμο

Είναι η χρονιά της μεγάλης του επιτυχίας «Ο ζητιάνος». Στη νουβέλα αυτή δεν έχει να κάνει με έρωτας, αντιθέτως καταγγέλλει τον παράνομο βίο των κρατικών υπαλλήλων από τη μια και από την άλλη την εκμετάλλευση των κατώτερων κοινωνικών τάξεων, που η αμάθεια, οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες μέσα στις οποίες συνεχίζουν να ζουν, τους κάνει υπόδουλους των πλουσίων και ισχυρών. Η έμπνευση για τον «Ζητιάνο», από την επίσκεψή του στα Κράβαρα, προκαλεί σφοδρές αντιδράσεις. Το βιβλίο αυτό έχει μεταφραστεί σε πολλές ξένες γλώσσες κι έχει δημοσιευτεί σε πολλές χώρες του εξωτερικού.

1899. Έρχεται η ώρα του «θαλασσινού» βιβλίου που γνωρίζουμε όλοι τον τίτλο του (ακόμα και αν δεν το έχουμε διαβάσει). Κυκλοφορούν τα «Λόγια της πλώρης», μια σειρά διηγημάτων τα οποία στις μέρες μας έχουν εκτυπωθεί εκ νέου με σύγχρονη επιμέλεια. Στο βιβλίο αυτό έχει συλλέξει διηγήματα που δημοσίευσε σε διάφορα έντυπα, τα οποία είναι εμπνευσμένα από ταξίδια του. Η σκληρή ζωή των ναυτικών, στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού και της προφορικής παράδοσης, θρύλοι, όλα πληθωρικά γραμμένα και αναδειγμένα. Κάπου το συναίσθημα τον συνεπαίρνει παραπάνω και η θέαση του γίνεται υποκειμενική. Διηγήματα αυτής της συλλογής έχουν κυκλοφορήσει και σε άλλες συλλογές διηγημάτων, ενώ και αυτό το έργο έχει μεταφραστεί και κυκλοφορήσει και σε άλλες χώρες του εξωτερικού με επιτυχία.

1900. Κυκλοφόρησε το βιβλίο διηγημάτων «Παλιές αγάπες».

1904. Μια νέα νουβέλα, «Ο αρχαιολόγος» κυκλοφορεί, θέλοντας να θίξει το γλωσσικό ζήτημα και τις πολιτικές τοποθετήσεις του συγγραφέα στον ρευστό χάρτη των Βαλκανίων.

1908-1910. Σε ένα ταξίδι του στη Σκιάθο, συναντά τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Την ίδια χρονιά γίνεται μέλος της Λαογραφικής Εταιρείας του Νικόλαου Πολίτη. Συμμετέχει στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου και αγωνίζεται για την αναμόρφωση της Παιδείας.

1911. Έναν παράσημο λογοτεχνικό για τον γιατρό. Τιμάται με το παράσημο του Αργυρού Σταυρού για το λογοτεχνικό του έργο.

1912-1913. Συμμετέχει στους Βαλκανικούς πολέμους.

1916. Αντίθετος στην κίνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου, φυλακίζεται στη Θεσσαλονίκη και τίθεται σε αποστρατεία. Απομακρύνεται στα Λεχαινά και αργότερα στη Γέρα της Λέσβου.

1917. Χτυπημένος από τη φυματίωση, νοσηλεύεται για μακρύ διάστημα στα σανατόρια της Πεντέλης και αλλάζει κατοικία. Το νέο του σπίτι βρίσκεται στο Μαρούσι. Τα βόρεια προάστια τότε φημίζονταν για το ιδανικό τους κλίμα και την πληθώρα των σανατορίων.

1920. Επανήλθε στο στράτευμα ως Γενικός Αρχίατρος. Συγγράφει και επιμελείται σχολικά αναγνωστικά του δημοτικού.

1922. Αποστρατεύτηκε για λόγους υγείας. Είναι και πάλι χτυπημένος από τη φυματίωση. Έχοντας αποδεσμευτεί από τα επαγγελματικά του καθήκοντα και τον προγραμματισμό τους, εκδίδει τα «Διηγήματα του γυλιού*» και τα «Διηγήματα για τα παλικάρια μας», και τα δύο έργα επηρεασμένα από τη ζωή και τη δράση του ως στρατιωτικός γιατρός (*γυλιός και γύλιος = ο στρατιωτικός σάκος). Πρόκειται για ηθογραφικά, ιστορικά διηγήματα εμπλουτισμένα με λαογραφικά στοιχεία.

24/10/1922. Γίνεται μάρτυρας της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ο γιατρός Ανδρέας Καρκαβίτσας δεν μπορεί να νικήσει τη φυματίωση, που τον ταλαιπωρεί για πολλά χρόνια. Πεθαίνει στο Μαρούσι.

Ανδρέας Καρκαβίτσας, τα βιβλίαhttps://www.nakasbookhouse.gr/author/andreas-karkavitsas